माओरी भाषा पुनरुत्थानका अग्रणी व्यक्तित्व सर पाउ टेमारा ७८ वर्षमा निधन

सर विलियम ते राङ्गिउआ पाउ टेमाराको ७८ वर्षमा निधन भएको छ। उनको मृत्यु ८ नोभेम्बर २०२६ मा घोषणा गरिएको थियो, र उनको परिवारले न्युजिल्यान्ड समय अनुसार आइतबार, ८ नोभेम्बर २०२६ को बिहान यसको पुष्टि गर्यो।

स्टफले सर पाउ टेमारालाई माओरी भाषा पुनरुत्थानका अग्रणी व्यक्तित्व भनेको छ। उनको मृत्युबारे न्युजिल्यान्ड हेराल्ड र ते आओ माओरी न्युजले पनि समाचार दिएका थिए। मृत्युको कारण सार्वजनिक गरिएको थिएन, र पहिलो समाचारका समयमा उनको ताङ्गिहाङ्गाका विवरण अझै पुष्टि हुन बाँकी थियो।

ते रेओ माओरीमा जीवन

सर पाउ ङ्गाइ तुहोएका विद्वान, तोहुङ्गा र शिक्षक थिए, जसले आफ्नो जीवन ते रेओ माओरीको संरक्षण र टिकाङ्गाको जगेर्नामा समर्पित गरे। उनी व्हाइकोरेरो अर्थात् वक्तृत्व, व्हाकापापा अर्थात् वंशावली, र काराकिया अर्थात् प्रार्थना र मन्त्रका सांस्कृतिक ज्ञाता थिए।

उनले न्युजिल्यान्डका विश्वविद्यालयहरूमा ४३ वर्षभन्दा बढी समय ते रेओ माओरी र टिकाङ्गा पढाए। उनले भिक्टोरिया युनिभर्सिटी अफ वेलिङ्टन र ते व्हारे वानाङ्गा ओ अवानुइआराङ्गीमा पढाए, वाइकाटो विश्वविद्यालयमा माओरी भाषा र टिकाङ्गा माओरीका प्राध्यापक बने, र पछि अवानुइआराङ्गीमा माओरी दर्शनका प्राध्यापक भए।

सर तिमोती कारेतु र डा. ते व्हारेहुइआ मिलरोयसँग मिलेर उनले ते पानेकिरेताङ्गा ओ ते रेओ माओरी, माओरी भाषा उत्कृष्टता संस्थान स्थापना गरे। संस्थानले ते रेओ, व्हाइकोरेरो, काराङ्गा र टिकाङ्गामा उच्च स्तरका वक्ता तयार गर्यो। उनी संस्थानका निर्देशक पनि थिए। उनले टेलिभिजन न्युजिल्यान्डको पहिलो माओरी भाषा शृङ्खला कोरेरो माइ प्रस्तुत गरे।

ते रेओ माओरीमा लेखिएका उनका पुस्तकले ओखाम न्युजिल्यान्ड बुक अवार्ड्सको माओरी भाषा पुरस्कार ते मुराउ ओ ते तुही दुई पटक जित्यो। ते राउताकिताही ओ तुहोए कि ओराकाउले २०२४ मा र ते आहुआ ओ ङ्गा कुपु व्हाकारी आ ते कोटीले २०२६ मा जित्यो, जसले उनलाई यो पुरस्कार दुई पटक जित्ने पहिलो व्यक्ति बनायो।

ते उरेवेरामा प्रारम्भिक जीवन

विलियम ते राङ्गिउआ टेमारा २१ अप्रिल १९४८ मा ते उरेवेराको रुआताहुना उपत्यकामा जन्मिएका थिए। उनी ङ्गाइ तुहोएका सदस्य थिए। उनी २८औं माओरी बटालियनका दोस्रो विश्वयुद्धका सैनिक जर्ज ते उमुआरिकी टेमारा र पुती तिनिमेनेका छोरा थिए।

आमाको पहिलो बच्चा भएकाले, त्यस समयको माओरी चलन अनुसार उनलाई आमाका आमाबुबा तामाहाउ तिनिमेने र पारेराउतुतुले हुर्काए। करिब दस महिनाको उमेरदेखि उनी ते उरेवेरा जङ्गलको सानो खुला ठाउँमा वन सामग्रीबाट बनेको घरमा उनीहरूसँग बसे, र बाल्यकालको सुरुमा माओरी मात्र बोले। आठ वर्षमा उनी रुआताहुना फर्किए, हुइआराउ नेटिभ स्कुलमा पढे र पहिलो पटक अङ्ग्रेजी सिके। १५ वर्षमा उनी अकल्यान्डको वेस्ली कलेजमा छात्रावास विद्यार्थी भए। पछि उनले वेलिङ्टनमा शिक्षक तालिम लिए र भिक्टोरिया युनिभर्सिटी अफ वेलिङ्टनमा अध्ययन गरे।

सार्वजनिक भूमिका र सम्मान

सर पाउ सन् २००८ देखि वेटाङ्गी ट्रिब्युनलका सदस्य थिए। उनले माओरी र मोरिओरी पुर्खाका अवशेष फिर्ताबारे सल्लाह दिने म्युजियम अफ न्युजिल्यान्ड ते पापा टोङ्गारेवाको रेपाट्रिएसन सल्लाहकार प्यानलको अध्यक्षता गरे। उनी तुहोए वाइकारेमोआना माओरी ट्रस्ट बोर्डमा पनि बसे र ते हुइ आहुरेइ आ तुहोएको अध्यक्षता गरे।

सन् २०१६ को क्विन्स बर्थडे अनर्समा उनलाई माओरी र शिक्षामा सेवाका लागि न्युजिल्यान्ड अर्डर अफ मेरिटको कम्प्यानियन नियुक्त गरियो। सन् २०२१ को नयाँ वर्ष सम्मानमा उनलाई सोही अर्डरको नाइट कम्प्यानियनमा बढुवा गरियो। उनको पदस्थापन ६ मे २०२१ मा वेलिङ्टनको गभर्नमेन्ट हाउसमा भयो। सन् २०२४ मा भिक्टोरिया युनिभर्सिटी अफ वेलिङ्टनले उनलाई मानार्थ विद्यावारिधि, डक्टर अफ लिटरेचर प्रदान गर्यो।

स्रोतहरू

स्टफ, विकिपिडिया सन्दर्भ मार्फत: सर पाउ टेमारा, माओरी भाषा पुनरुत्थानका अग्रणी व्यक्तित्व, निधन, ८ नोभेम्बर २०२६। ते आओ माओरी न्युज, न्युजिल्यान्ड हेराल्ड र स्टफका समाचारको पिपुल फरएभर सारांश, ८ नोभेम्बर २०२६। भिक्टोरिया युनिभर्सिटी अफ वेलिङ्टनको तापुआका प्रोफाइल, पाउ टेमारा।