रुबियो मुम्बई र जामनगर जाँदै, भारत एजेन्डामा ऊर्जा शीर्ष स्थानमा

विदेशमन्त्री मार्को रुबियो अक्टोबर १७ देखि २२ सम्म भारतको मुम्बई र जामनगरको यात्रा गर्ने विदेश मन्त्रालयले मंगलबार, अक्टोबर १३ मा घोषणा गर्‍यो। यात्राको भारत खण्डमा ऊर्जा सहयोग एजेन्डाको शीर्ष स्थानमा छ।

यात्रा तालिका नै सन्देश हो। रुबियो यस पटक नयाँ दिल्लीमा मात्र बस्ने छैनन्, जहाँ विदेशमन्त्रीहरू प्रायः भेट्छन्। उनी जामनगर जानेछन्, जहाँ रिलायन्सको रिफाइनरी छ, जुन विश्वको सबैभन्दा ठूलो एकल स्थल रिफाइनरी हो। दिनमा १४ लाख ब्यारेल कच्चा तेल प्रशोधन गर्न सक्ने कारखानामा रोकिनुले भारत र अमेरिकाका व्यापारिक पाठकलाई वासिङ्टन यस यात्रामा के कुरा गर्न चाहन्छ भन्ने स्पष्ट पार्छ: तेल, प्रशोधन र लगानी।

जामनगर किन संकेत हो

कूटनीतिज्ञहरूले कुनै कारणले रोकिने ठाउँ छान्छन्। राजधानीमा बैठक हुनुले राजनीति जनाउँछ। रिफाइनरी भएको सहरले व्यापार जनाउँछ। मुम्बईसँगै जामनगर थपेर रुबियोले ऊर्जालाई यात्राको केन्द्रमा राखेका छन्। विदेश मन्त्रालयले यस यात्रालाई रणनीतिक साझेदारी बलियो बनाउने र क्षेत्रीय तथा विश्वव्यापी विषयमा छलफल गर्ने भ्रमणका रूपमा वर्णन गरेको थियो।

भारतमा रुबियोले ती छलफलका लागि वरिष्ठ अधिकारीहरूलाई भेट्नेछन् र व्यापारिक लगानीबारे छलफल गर्न व्यापारिक नेताहरूलाई पनि भेट्नेछन्। दुवै बाटो मिल्छन्। अधिकारीहरूले साझेदारीबारे कुरा गर्नेछन्। व्यापारिक नेताहरूले पैसा, परियोजना र ऊर्जा व्यापारबारे कुरा गर्नेछन्, जुन अहिले दुवै सरकारबीच अवसर पनि हो र दबाबको बिन्दु पनि हो।

जामनगरले त्यो कुराकानीलाई ठोस ठाउँ दिन्छ। रिलायन्सले त्यहाँ रिफाइनरी चलाउँछ। उक्त सुविधाले दिनमा १४ लाख ब्यारेल कच्चा तेल प्रशोधन गर्न सक्छ, जुन स्तर विश्वका थोरै ठाउँले मात्र मिलाउन सक्छन्। आपूर्ति, प्रशोधन क्षमता र लगानी हेर्ने अमेरिकी विदेशमन्त्रीका लागि भारतमा योभन्दा स्पष्ट ठेगाना अरू छैन।

ऊर्जा सम्बन्ध दुवैतिर जान्छ

यो सम्बन्ध भारतले तेल किनेर प्रशोधन गर्ने विषयमा मात्र सीमित छैन। यो अमेरिकातिर पनि जान्छ। मार्चमा राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले अमेरिकाले ५० वर्षमा पहिलो रिफाइनरी टेक्सासको ब्राउन्सभिलमा बनाउने घोषणा गरे, जसको लागत ३०० अर्ब डलर छ र जसमा रिलायन्स इन्डस्ट्रिजको लगानी छ।

त्यो घोषणा यस यात्राका लागि महत्त्वपूर्ण छ। जामनगरको केन्द्रमा रहेको उही भारतीय कम्पनी अमेरिकाको ठूलो प्रशोधन परियोजनासँग पनि जोडिएको छ। रुबियोले अधिकारी र व्यापारिक नेताहरूलाई भेट्दा ऊर्जा सहयोग अमूर्त वाक्य हुने छैन। यसको अर्थ दुवैतिरका ठोस कारखाना, ठोस कम्पनी र ठोस लगानी हुनेछ।

व्यापारको पृष्ठभूमि

रुबियो कठिन व्यापारिक विषय अझै खुला रहँदा आउँदैछन्। रोयटर्सले अमेरिका र भारतबीच व्यापार सम्झौता टुंग्याउने लामो प्रयास फेरि रोकिएको जनाएको छ। त्यो असफलता एजेन्डाका हरेक अन्य विषयमाथि झुन्डिएको छ, किनभने यसले दुवै देशका व्यवसायले कसरी योजना बनाउँछन् भन्ने तय गर्छ।

ऊर्जाले दबाबको दोस्रो तह थप्छ। वासिङ्टनले रुसी ऊर्जा खरिदबारे भारतलाई दबाब दिएको छ। रोयटर्सले अमेरिकी कानुनले रुसी ऊर्जा किन्ने देशमाथि १०० प्रतिशतसम्म भन्सार लगाउन दिन सक्ने जनाएको छ। भारतले सन् २०२६ को सुरुमा रुसी खरिद छोटो समय घटायो र त्यसपछि फेरि बढाएको छ।

सँगै पढ्दा, यी तथ्यले यात्राको लय बुझाउँछन्। वासिङ्टन बलियो साझेदारी र बढी ऊर्जा सहयोग चाहन्छ। भारतले ऊर्जा कहाँबाट किन्छ भन्ने पनि बदल्न चाहन्छ। भारत लगानी र व्यापार सम्झौता चाहन्छ, र यसले आफ्नो खरिद आफ्नै समयतालिका अनुसार मिलाउने देखाएको छ, मागअनुसार होइन। रुबियोले दुवै सन्देश एउटै बैठक समूहमा लैजानुपर्छ।

केही महिनामा दोस्रो यात्रा

यो मे महिनायता रुबियोको भारतको दोस्रो यात्रा हुनेछ। मेमा उनले नयाँ दिल्लीमा क्वाड विदेशमन्त्रीहरूको बैठकमा भाग लिएका थिए। त्यो बैठक विदेशमन्त्री एस. जयशंकरले आयोजना गरेका थिए।

यति चाँडै फर्किनुले भारतले प्रशासनको कूटनीतिक पात्रोमा नियमित स्थान राख्छ भन्ने देखाउँछ। यसले रुबियोलाई समूह बैठकको ढाँचाभन्दा बाहिर जाने मौका पनि दिन्छ। मेको क्वाड बैठक बहुपक्षीय थियो। मुम्बई र जामनगरले अधिकारीसँग सीधा कुराकानी र व्यापारिक समुदायसँग सीधा सम्पर्क दिन्छन्।

पहिले समरकन्द

भारतअघि रुबियो उज्बेकिस्तानको समरकन्द जानेछन्। त्यहाँ उनी उज्बेकिस्तान, कजाखस्तान, ताजिकिस्तान, तुर्कमेनिस्तान र किर्गिज गणतन्त्रसँगको C5+1 मन्त्रीस्तरीय बैठकमा सहभागी हुनेछन्।

उनले यात्रामा २०० भन्दा बढी अमेरिकी व्यापारिक नेताहरूको प्रतिनिधिमण्डलको नेतृत्व पनि गर्नेछन्। त्यो संख्या ध्यान दिन लायक छ। त्यति ठूलो प्रतिनिधिमण्डल शिष्टाचार भ्रमण होइन। यसले व्यापारिक लगानी सम्पूर्ण यात्राको केन्द्रीय उद्देश्य हो भन्ने जनाउँछ, मध्य एसियामा पनि र भारतमा पनि।

मुख्य अंकहरू

यात्रा मिति: अक्टोबर १७ देखि २२। भारतका रोकाइ: मुम्बई र जामनगर। जामनगर रिफाइनरी क्षमता: दिनमा १४ लाख ब्यारेल कच्चा तेल। मार्चमा घोषणा गरिएको ब्राउन्सभिल रिफाइनरी लागत: ३०० अर्ब डलर। व्यापारिक प्रतिनिधिमण्डल: २०० भन्दा बढी अमेरिकी व्यापारिक नेता। रोयटर्सका अनुसार अमेरिकी कानुनमा सम्भावित भन्सार स्तर: रुसी ऊर्जा किन्ने देशमाथि १०० प्रतिशतसम्म।

अब के हुन्छ

मुम्बई र जामनगरका बैठकबाट आउने भाषालाई हेर्नुहोस्। अधिकारीहरूले ठोस ऊर्जा परियोजना, लगानीका अंक वा व्यापारका अर्का कदमको नाम लिए भने यात्राले तस्बिरभन्दा बढी उत्पादन गरेको हुनेछ। बयानहरू सामान्य नै रहे भने रोकिएको व्यापार वार्ता र रुसी ऊर्जामाथिको विवाद नै वास्तविक कथा रहनेछ।

रुबियो गएपछि रुसी खरिदबारे के भनिन्छ भन्ने पनि हेर्नुहोस्। भारतले सन् २०२६ को सुरुमा एक पटक घटायो र त्यसपछि बढायो। त्यो ढाँचामा आउने कुनै पनि नयाँ परिवर्तन यस यात्राले नीति सार्‍यो वा दुवै पक्षलाई पहिले नै थाहा भएका अडान मात्र दोहोर्‍यायो भन्ने सबैभन्दा स्पष्ट संकेत हुनेछ।