अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय एज्टेक साम्राज्यभन्दा पुरानो हो

एज्टेक राजधानी अस्तित्वमा आउनुअघि नै अक्सफोर्डका विद्यार्थीहरू पढिरहेका थिए। अक्सफोर्डमा कुनै रूपमा सन् १०९६ मै पढाइ भइसकेको थियो, टेनोच्टिट्लान सन् १३२५ मा स्थापना हुनुभन्दा २२९ वर्ष अगाडि।

यो अन्तरले धेरैलाई छक्क पार्छ। धेरैले मध्ययुगीन विश्वविद्यालय र एज्टेक संसारलाई इतिहासका अलग अध्यायमा राख्छन्। वास्तवमा ती जोडिन्छन्, र अक्सफोर्ड दुई शताब्दीभन्दा बढीले अगाडि आयो। दाबी स्पष्ट छ र मितिले जाँच गर्न सजिलो बनाउँछ।

विश्वविद्यालयले आकार लिन्छ

अक्सफोर्ड अंग्रेजी बोलिने संसारको सबैभन्दा पुरानो विश्वविद्यालय हो। कुनै एक संस्थापकले यसलाई एक वर्षमा बनाएका होइनन्। विद्वानहरू भेला भए, शिक्षकले पढाए, र एघारौं शताब्दीको अन्त्य र बाह्रौं शताब्दीभर विद्यार्थी बढ्दै आए।

सन् ११६७ पछि विद्यालय छिटो बढ्यो। त्यस वर्ष हेनरी द्वितीयले अंग्रेज विद्यार्थीलाई पेरिसमा पढ्न रोक लगाए। च्यानल पार गर्न सक्ने विद्यार्थी घरमै बसे। अक्सफोर्डले विद्वान, ऊर्जा, र बसोबास तथा पढाइको माग पायो।

अर्को शताब्दीको मध्यसम्म अक्सफोर्ड साँचो विश्वविद्यालय जस्तो देखिन्थ्यो। सन् १२६४ सम्ममा यसमा युनिभर्सिटी कलेज, ब्यालियोल र मर्टन जस्ता प्रारम्भिक कलेज थिए। ती कलेजले विद्यार्थीलाई बस्ने, खाने, पढ्ने र सँगै प्रार्थना गर्ने ठाउँ दिए। तिनले विश्वविद्यालयलाई शताब्दीसम्म टिक्ने संरचना पनि दिए।

टाढा एउटा राजधानी उठ्छ

एट्लान्टिकको अर्को किनारमा, निकै फरक सहर धेरै पछि बन्यो। टेनोच्टिट्लान सन् १३२५ मा टेक्सकोको तालको टापुमा स्थापना भयो, जुन ठाउँ आज मेक्सिको सिटी हो। यो पछि एज्टेक साम्राज्य बनेको क्षेत्रको राजधानी बन्यो।

सहर ठूलो र व्यवस्थित राजधानी बन्यो, जसमा नहर, मन्दिर, बजार, र किनारसँग जोड्ने बाटा थिए। यसको आकारले आजका इतिहासकारलाई प्रभावित गर्छ। तर यसको स्थापना मिति अक्सफोर्डमा पढाइ सुरु भएको धेरै पछि पर्छ।

हिसाब गर्नुहोस् र कुरा स्पष्ट हुन्छ। सन् १०९६ देखि १३२५ सम्म २२९ वर्ष हुन्छ। यो स्वतन्त्र देशका रूपमा संयुक्त राज्य अमेरिकाको पूरै इतिहासभन्दा लामो हो। टेनोच्टिट्लान कसैले बनाउनुअघि अक्सफोर्डका शिक्षकले पुस्तौं विद्यार्थी पढाइसकेका थिए।

दाबीले नभनेको कुरा

अक्सफोर्ड संसारको सबैभन्दा पुरानो विश्वविद्यालय थिएन। इटालीको बोलोन्या विश्वविद्यालय सन् १०८८ को हो र पश्चिमी संसारमा त्यो स्थान राख्छ। यो अक्सफोर्डमा पढाइको पहिलो प्रमाणभन्दा आठ वर्ष मात्र अगाडि खुल्यो।

अझ पुरानो विद्यालय मोरक्कोको फेजमा छ। अल-कारावियिन सन् ८५९ मा स्थापना भयो। युनेस्को र गिनिज वर्ल्ड रेकर्ड्सले यसलाई संसारको सबैभन्दा पुरानो निरन्तर सञ्चालनमा रहेको शैक्षिक संस्था भनेका छन्।

यी तथ्यले अक्सफोर्डको कुरालाई कमजोर बनाउँदैनन्। तिनले यसलाई अझ स्पष्ट बनाउँछन्। अन्य ठाउँमा पुराना विद्यालय भए पनि अक्सफोर्ड एज्टेक राजधानीभन्दा दुई शताब्दीभन्दा बढी अगाडिको हो। उमेर केसँग तुलना गरिन्छ भन्नेमा भर पर्छ, र इमानदार मितिले तुलना निष्पक्ष राख्छ।

मिति किन मनमा बस्छ

मानिसले इतिहासलाई प्रायः सफा खण्डमा राख्छन्। महल र विद्वान एउटा खण्डमा जान्छन्। अमेरिकाका पिरामिड र साम्राज्य अर्को खण्डमा जान्छन्। वास्तविक समयरेखाले ती खण्ड सधैं काट्छ।

जब तपाईं सन् १०९६ र १३२५ लाई सँगै राख्नुहुन्छ, विगत नजिक र अनौठो दुवै लाग्छ। एक विद्यार्थी अक्सफोर्डमा पढ्न, बूढो हुन, र टेनोच्टिट्लान कसैले स्थापना गर्नुभन्दा धेरै अगाडि मर्न सक्थ्यो। उसका पनातिले पनि त्यही गर्न सक्थे।

त्यसैले यो तथ्य यति सजिलै फैलिन्छ। यसलाई बढाइचढाइ चाहिँदैन। दुई बलिया मितिले सबै काम गर्छन्।

स्रोतहरू

• Smithsonian Magazine: The University of Oxford Is Older Than the Aztec Empire
• अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयको इतिहास, सन् १०९६ को पढाइ मितिको सन्दर्भ