अक्सफोर्ड सङ्ग्रहालयले औपनिवेशिक युगमा लगिएका ३९ नागा मानिसका अवशेष फिर्ता गर्‍यो

अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयको एउटा सङ्ग्रहालयले सोमबार ब्रिटिस औपनिवेशिक शासनका बेला भारतबाट लगिएका ३९ जना नागा मानिसका अवशेष फिर्ता गर्‍यो, र आफ्नो भिक्टोरियन हलमा आयोजित समारोहसँगै छ वर्षको प्रक्रिया टुङ्गियो। म्यानमारसँग सीमा जोडिएको भारतको उत्तरपूर्वी पहाडी राज्य नागाल्यान्डबाट नागा समुदायका झन्डै ३० जना सदस्य पिट रिभर्स सङ्ग्रहालयमा अवशेष बुझ्न बेलायत पुगेका थिए।

सङ्ग्रहालयकी निर्देशक लौरा भान ब्रोएकहोभेनले दुवै पक्षले औपचारिक सम्झौतामा हस्ताक्षर गर्दा यो हस्तान्तरणलाई "ऐतिहासिक क्षण" भनिन्। यो "आगामी पुस्तालाई सुनाइने कथाको हिस्सा बन्ने ऐतिहासिक क्षण" भएको उनले भनिन्, AFP ले जनायो। उनले बोल्दासम्म अवशेषहरू हिथ्रो विमानस्थलतर्फ गइसकेका थिए, उनले भनेझैँ "जताततै यति धेरै कागजी झन्झट" पार गरेर।

के फिर्ता भयो

सङ्ग्रहालयले अवशेषलाई पुर्खाका मानव अवशेष भनेको छ, मुख्यतः खप्परहरू। तीमध्ये एउटा प्रमुखको टाउको भएको नागाल्यान्डको लोथा-नागा समुदायकी मानवशास्त्री डली किकोनले बताइन्। अवशेषहरू सन् १९१० देखि १९४० बीचमा अक्सफोर्ड ल्याइएका थिए, र धेरैजसो मानवशास्त्री पनि रहेका दुई औपनिवेशिक प्रशासक जे.एच. हटन र जे.पी. मिल्सले सङ्कलन गरेका थिए। त्यस युगमा जम्मा गरिएका वस्तुहरू स्वतन्त्र रूपमा दिइनुको सट्टा दण्डात्मक सैन्य अभियानका बेला बारम्बार जफत गरिएका थिए भनेर सङ्ग्रहालयले आफ्नो वेबसाइटमा भनेको छ।

परम्परागत शल ओढेका ७३ वर्षीय आदिवासी नेता थेजाओ भिहिएनुओले अवशेषहरू नागा भूमिबाट कहिल्यै कसरी जान सके भनेर प्रश्न गरे। "आफ्ना बुबा वा हजुरबुबाको खप्पर कसैले अर्कोलाई उपहार दिएको होला भन्ने मलाई शङ्का छ", उनले AFP लाई भने।

कोहिमामा समाधि योजना

हस्तान्तरणका लागि एक भएका नागा आदिवासी नेताहरूले अवशेषहरूलाई पार्कमा संयुक्त स्मारकमुनि सँगै गाड्ने योजना बनाएका छन्। "हामी तिनलाई सम्मानजनक विश्राम दिनेछौँ", भिहिएनुओले भने। राज्यको राजधानी कोहिमामा नागा एकता पार्क व्यवस्थापन समितिले नोभेम्बर ७ मा पार्कभित्र समाधि स्थल छुट्यायो र मैदान तयार गर्न थाल्न त्यस बिहान प्रार्थना सभा गर्‍यो, नागाल्यान्ड पोस्टले जनायो।

यो फिर्ती सङ्ग्रहालयको सबैभन्दा ठूलो मानव अवशेष प्रत्यावर्तन हो। पिट रिभर्ससँग नागा संस्कृति झल्काउने ६,००० भन्दा बढी वस्तु छन्, जुन विश्वकै सबैभन्दा ठूलो नागा सङ्कलन हो, र यसले यसअघि अस्ट्रेलिया, न्युजिल्यान्ड र अमेरिकाका आदिवासी समुदायलाई अवशेष फिर्ता गरिसकेको छ।

छ वर्षको काम

सङ्ग्रहालयले सन् २०२० मा सबै मानव अवशेष प्रदर्शनबाट हटायो र सोमबारको समारोहसम्म पुग्ने संवाद सुरु गर्‍यो। "धेरै नाजुक विषयमा सँगै काम गरेको छ वर्ष भयो", भान ब्रोएकहोभेनले भनिन्। सङ्ग्रहालयसँग अझै झन्डै २,७०० मानव अवशेष भण्डारमा छन्। आफ्नो हेरचाहमा रहेका अवशेषहरू "फरक नैतिकता, फरक सोच भएका समयमा सङ्कलन गरिएका थिए, जुन आजका आँखाले हेर्दा समस्यारहित थिएन", उनले भनिन्।

३९ वटा नागा संस्थाको सङ्गठन फोरम फर नागा रिकन्सिलिएसनले ४० वटा पुर्खा अवशेषका लागि औपचारिक दाबी पेस गरेको थियो। अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय परिषद् ३९ वटा फिर्ता गर्न राजी भयो, एउटाको नागा उत्पत्ति स्पष्ट नभएकाले त्यो अलग राखियो। अक्सफोर्डमा हुँदा नागा प्रतिनिधिमण्डलले अवशेष सङ्कलन गर्ने मानवशास्त्रीमध्ये एकका सन्तानसँग पनि भेट गर्‍यो।

अवशेष बुझ्ने परिवारका लागि अक्सफोर्डको समारोह यात्राको सुरुवात थियो, अन्त्य होइन। अवशेषहरू अब भारत जान्छन्, जहाँ कोहिमामा हुने समाधिले ८० वर्षभन्दा बढीपछि पहिलो पटक तिनलाई नागा भूमिमा विश्राम दिनेछ।

स्रोतहरू

• AFP via Bangkok Post: Oxford museum makes 'historic' return of Naga human remains
• Euronews evening bulletin, November 9, 2026
• Nagaland Post: Naga Solidarity Park allocates site for burial of repatriated ancestral remains
• The Art Newspaper: Pitt Rivers Museum announces its largest repatriation of human remains