ग्लोबल हङ्गर इन्डेक्स २०२६: भारत १००औं स्थानमा, बाल ख्याउटेपन झण्डै १९ प्रतिशत

भारतले २४.१ अंक पायो र गम्भीर श्रेणीमा रह्यो। बाल ख्याउटेपन झण्डै १९ प्रतिशत पुग्यो, जुन दक्षिण एसियामा सबैभन्दा उच्च भनिएको छ, जबकि पुड्कोपन भने घट्दै गएको छ।

ग्लोबल हङ्गर इन्डेक्स २०२६ मा भारत १२२ देशमध्ये १००औं स्थानमा रह्यो। यसको अंक २४.१ छ, जसले देशलाई गम्भीर श्रेणीमा राख्छ। यो प्रतिवेदन विश्व खाद्य दिवसअघि २०२६ अक्टोबर १४ मा सार्वजनिक भयो। यसको विषय "खाद्य सुरक्षा बिना सुरक्षा छैन" रहेको छ।

सबैभन्दा चिन्ताजनक तथ्य बाल ख्याउटेपन हो। भारतमा पाँच वर्षमुनिका झण्डै १९ प्रतिशत बालबालिका ख्याउटे छन्, जुन दर दक्षिण एसियामा सबैभन्दा उच्च भनिएको छ। ख्याउटेपन भन्नाले उचाइको तुलनामा तौल कम हुनु हो। यसले तीव्र कुपोषणलाई देखाउँछ, जुन बिरामी, खाद्यान्न अभाव र हेरचाहमा कमीका कारण छिटो बढ्न र घट्न सक्छ।

अन्य सूचकहरूले ढिलो र मिश्रित तस्बिर देखाउँछन्। कुपोषणले जनसंख्याको ९.८ प्रतिशतलाई असर गर्छ। पाँच वर्षमुनिका बालबालिकामा पुड्कोपन २९.३ प्रतिशत छ। पाँच वर्षमुनिको मृत्युदर २.७ प्रतिशत छ। पुड्कोपन भन्नाले उमेरको तुलनामा उचाइ कम हुनु हो। यसले लामो अवधिको दीर्घकालीन अल्पपोषणलाई देखाउँछ।

फरक गतिमा चल्ने दुई किसिमको भोक

ख्याउटेपन र पुड्कोपनबीचको यो विभाजन नै भारतको कथाको केन्द्र हो। दीर्घकालीन मापदण्डहरू समयसँगै सुध्रिएका छन्, जबकि तीव्र कुपोषण उच्च नै रह्यो। पुड्कोपन सन् २००० मा झण्डै ५० प्रतिशतबाट घटेर नयाँ प्रतिवेदनमा २९.३ प्रतिशत पुगेको छ। यो परिवर्तन ठूलो हो, तर अझै पनि हरेक दस साना बालबालिकामध्ये झण्डै तीन जनाको उचाइ उमेरअनुसार हुनुपर्नेभन्दा कम छ।

भारतको समग्र अंक पनि सुध्रिएको छ, सन् २००६ मा ३७.० बाट सन् २०१८ मा २५.८ र सन् २०२६ मा २४.१ पुगेको छ। प्रतिवेदनले सुधारको गति सुस्त भएको उल्लेख गरेको छ। सन् २०२५ को सूचकांकमा भारत १२३ देशमध्ये १०२औं थियो, त्यसैले यस वर्ष स्थान दुई स्थान माथि उठ्यो, तर अंक गम्भीर दायरामै रह्यो।

सूचकांक कसरी बन्छ र क्षेत्रीय तुलना

यो सूचकांक Welthungerhilfe, Concern Worldwide र Helvetas ले शान्ति र सशस्त्र द्वन्द्वसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय कानुन संस्थानसँग मिलेर प्रकाशित गर्छन्। यसले चार सूचकका आधारमा देशहरूलाई अंक दिन्छ: अल्पपोषण, बाल पुड्कोपन, बाल ख्याउटेपन र पाँच वर्षमुनिको मृत्युदर।

क्षेत्रमा नेपाल १४.५ अंकसहित ७२औं स्थानमा रह्यो, र बंगलादेश १९.२ अंकसहित ८४औं स्थानमा रह्यो। पाकिस्तान २५.५ अंकसहित १०६औं स्थानमा रह्यो, जबकि अफगानिस्तानले २८.६ अंक पायो। विश्वव्यापी अंक १८.१ छ, जुन भारतको २४.१ भन्दा राम्रो हो। प्रतिवेदनका अनुसार सन् २०१८ यता ३२ देशमा भोक बढेको छ, र हालको प्रवृत्ति कायम रहे सन् २०३० सम्म झण्डै ५७ देशले कम भोकको सीमा भेट्ने छैनन्।

यो किन महत्त्वपूर्ण छ

भारतका लागि यी संख्याले स्वास्थ्य र पोषण कार्यक्रमबारे व्यावहारिक प्रश्न उठाउँछन्। पुड्कोपनविरुद्धको दीर्घकालीन प्रगतिले निरन्तर कामले कठिन सूचक पनि सार्न सक्छ भन्ने देखाउँछ। लगातार उच्च ख्याउटेपनले भने फरक समस्या देखाउँछ, जुन हालैको बिरामी, जीवनका पहिलो वर्षको खुवाइ र बच्चाले तौल घटाउँदा परिवार कति छिटो उपचारसम्म पुग्न सक्छन् भन्नेसँग जोडिएको छ।

यो मापन आफैं पनि विवादमा छ। विगतका वर्षहरूमा भारत सरकारले सूचकांकको विधि अस्वीकार गरेको छ। सरकारले पुड्कोपन र बाल मृत्युदर जस्ता मापदण्डले सरसफाइ र स्वास्थ्यका कारणहरू देखाउँछन्, भोक मात्र होइन भन्ने तर्क गरेको छ, र आफ्नै Poshan Tracker तथ्यांक उद्धृत गरेको छ। यो सूचकांकबारेको स्थायी विवाद हो, जुन विगतका वर्षहरूमा उठाइएको हो। नयाँ प्रतिवेदनले मात्र यो विवाद टुंग्याउँदैन।

अब के हुन्छ

अब के हुन्छ भन्ने कुरा विगत दुई दशकमा पुड्कोपन घटेको गतिमा ख्याउटेपन घटाउन सकिन्छ कि सकिँदैन भन्नेमा निर्भर गर्छ। सूचकांकका आगामी संस्करणले समग्र अंक सन् २०१८ को २५.८ बाट सन् २०२६ को २४.१ सम्मको सुस्त सुधारभन्दा छिटो सर्छ कि सर्दैन भन्ने देखाउनेछन्। हाललाई भारत दुई स्थान माथि उठेको छ, तर गम्भीर श्रेणीमै छ, र तथ्यांकमा सबैभन्दा स्पष्ट चेतावनी तीव्र बाल कुपोषण नै हो।